Ομιλία του ζωγράφου, καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ Δημήτρη Ράτσικα στα εγκαίνια της έκθεσης Art31 του Σωματείου Πτυχιούχων Ανωτάτων Σχολών Εικαστικών Τεχνών Ηπείρου,  στη Δημοτική Πινακοθήκη Ιωαννίνων.

εγκαίνια έκθεσης Art31, ομιλητής Ράτσικας Δ., ζωγράφος

Με τον ρομαντισμό, τελειώνει ουσιαστικά η θρησκευτική τέχνη των δογμάτων στην πόλη του φωτός, που είναι το Παρίσι. Ο Ευγένιος Ντελακρουά ( Eugene Dalacroix), κορυφαίος ζωγράφος της σχολής γράφει: «Είναι το ασταθές  που είναι σταθερό. Είναι πάνω στο αμφίβολο που πρέπει να βασιζόμαστε». Έτσι συναντιέται ο ρομαντισμός  με τα αρχαία φιλοσοφικά ερωτήματα περί της κίνησης και του ακίνητου παραπέμποντάς μας στο ακίνητο ον του Παρμενίδη και στη ρέουσα κατάσταση του είναι του Ηράκλειτου και των άλλων ποιητών φιλοσόφων της αρχαίας Ελλάδας.
Η γαλλική επανάσταση και αργότερα η κομούνα του Παρισιού ευνοούν το συλλογικό. Έτσι αναδεικνύεται το ατομικό που ερεθίζει τη φαντασία των καλλιτεχνών έως στις μέρες μας. Η συγκίνηση σπάει όρους και ορισμούς, καταργεί τους ακαδημαϊκούς κανόνες και προετοιμάζει το κίνημα του ιμπρεσιονισμού. Ο ρομαντισμός γράφει ο Μποντλαίρ (Baudelaire ) δεν υπάρχει ακριβώς ούτε στη επιλογή των θεμάτων ούτε μέσα στην ακριβή αλήθεια αλλά μέσα στον τρόπο που αισθανόμαστε. Για μένα ο ρομαντισμός είναι η πιο πρόσφατη έκφραση του καλού, του ωραίου. Όποιος  λέει ρομαντισμός, εννοεί την μοντέρνα τέχνη, είναι το προσωπικό, η πνευματικότητα, το χρώμα, η αναπνοή, το άνοιγμα προς το άπειρο, το σύμπαν, με όλα τα μέσα που διαθέτουν οι τέχνες. Να λοιπόν μια πηγή έμπνευσης που προηγείται του ιμπρεσιονισμού και των άλλων σχολών του μοντερνισμού ή της σύγχρονης τέχνης.
Με τον ιμπρεσιονισμό οι καλλιτέχνες κυρίως οι ζωγράφοι αντιτιθέμενοι στην ακαδημαϊκή διδασκαλία, σκληρωτική στο σύνολό της, οργανώνονται γύρω από το μάθημα του Μονέ και της παρέας του. Εγκαταλείπουν τα εργαστήρια και ζωγραφίζουν στο ύπαιθρο σε άμεση επαφή με τη φύση. Η θεωρία του χρώματος και η ανάλυση του φωτός από τους φυσικούς επιστήμονες συμπίπτει με τις καινούργιες εικαστικές λύσεις. Μάλιστα ο Σεζάν (Cezanne), αντιτιθέμενος τελικά στην διάλυση της φόρμας, προτείνει τη στερεότητα της γεωμετρίας στις υπέροχες ερμηνείες του. Η ζωγραφική αναφέρει, είναι ανεπτυγμένη ,προηγμένη και εφαρμοσμένη θεωρία σε επαφή με τη φύση. Βλέπει τη φύση μέσα από τη σφαίρα και τον κύλινδρο. Η ζωγραφική του Σεζάν, επιτρέπει αργότερα , στις αρχές του περασμένου αιώνα , στους κυβιστές ζωγράφους Μπράκ (Braque) και Πικάσο(Picasso), ν΄ αναπτύξουν τη δική τους θεωρία για τη ζωγραφική. Ένας κυβιστικός πίνακας, δείχνει πιο πολύ αυτό που γνωρίζουμε για αντικείμενα και όχι αυτό που βλέπουμε από ένα σταθερό οπτικό σημείο, θέση. Στη ζωγραφική λέει ο μεγάλος επαναστάτης μπορούμε να δοκιμάσουμε τα πάντα. Έχουμε το δίκαιο. Αλλά με την προϋπόθεση να μην επαναλαμβάνουμε τα ίδια. Για το Σεζάν λέει  πως είναι ο πατέρας όλων μας, ενώ η μητέρα είναι ο Γκρέκο, συνδέοντας έτσι  την μοντέρνα παράδοση, μ΄αυτήν του σκιαγραφέα Απολλόδωρου και του γλύπτη Λύσιππου.
Ο κυβισμός είναι οι παραφυάδες που οδηγούν γρήγορα στη αφηρημένη τέχνη. Ως γνωστόν τα στοιχεία που συνιστούν μια εικόνα είναι τα αφηρημένα στοιχεία ή τα πλαστικά στοιχεία που είναι η φόρμα και το χρώμα. Η ζωγραφική με τον ένα ή τον άλλο τρόπο είναι η τέχνη της αφαίρεσης. Ως προς αυτό προσωπικά αναγνωρίζω το μάθημα του δασκάλου  μου Γ. Μόραλη. Η αφηρημένη ζωγραφική ακόμη και σήμερα με μια δυναμική ευνοεί τις φόρμες που δεν παριστάνουν σχήματα και χρωματικούς σχηματισμούς πάνω στην επιφάνεια του πίνακα, συνήθως λευκού χρώματος. Χωρίς δηλαδή αντικείμενα προερχόμενα από τον εξωτερικό κόσμο. Είναι όταν ο Καντίνσκι (Kantinsky) και ο Κλεέ(Klee) εμπνευσμένοι από την πραγματεία του Γκαίτε για το χρώμα, γράφουν σημαντικότατα θεωρητικά κείμενα και μιλούν για την φρέσκια επιστήμη της ζωγραφικής τονίζοντας τον ρόλο της θεωρίας στη ζωγραφική.
Τα στοιχεία, γραμμή σημείο επιφάνεια, μελετώνται επισταμένως και από την πειραματική αισθητική, που εν τω μεταξύ συνέβαλλε με πλούσια και ενδιαφέρουσα έρευνα. Η ουσία είναι να βρίσκουμε και μην αρκούμαστε μόνο στην έρευνα. Κάθε αρχιτεκτονική επιφάνεια οδηγεί στο μονόχρωμο που προετοίμαζε την πολυχρωμία της σκιαγραφίας. Η ρήξη όμως με την παράδοση, έρχεται με την ρώσικη πρωτοπορία τον Ροτσένκο (Rotsenko), Τάλιν (Talin), Πόποβα (Popova), Μάλεβιτς (Malevits). Επιδιώκουν το καινούργιο και  το ρηξικέλευθο στην τέχνη ενώ κανένα σύμβολο της μπουρζουάδικης τέχνης δε γίνεται δεκτό .Μας παραπέμπει στο αρχαίο εκ του μη όντος είναι. Οι νέες ιδέες οδηγούν στην τέχνη του εφήμερου, των σκανδάλων, στα χάπενινγκ,(γεγονότα), στις περφόρμανς (δράσεις), στις εγκαταστάσεις που δε φοβούνται το κοινότυπο και το γελοίο. Οδηγούν κάποιες φορές στο δράμα, την κωμωδία και ασφαλώς στο σατυρικό δράμα, φόρμες και είδη τέχνης που φτάνουν ως απόηχος της κλασσικής ελληνικής τέχνης και ποίησης. Διακωμωδούνται στα καφενεία της Ζυρίχης και στα πάρκα του Λονδίνου καλλιτεχνικά  γεγονότα, πολιτικά και κοινωνικά δημόσια και ιδιωτικά.
Ο κορυφαίος του ντανταϊσμού, παρουσιάζει  αναρχικά γεγονότα και συμβάντα. Παλαιά ιδέα του χριστιανισμού λόγος ο άναρχος. Ταυτόχρονα παρουσιάζεται μια συμπεριφορά και τρόπος σκέψης που μας θυμίζει Πυθαγορείους με μαθηματικές και ακουστικές τάξεις. Η εννοιολογική τέχνη μιμείται , αφελής μιμείται τη γνώση των φιλοσόφων και την δήθεν γνώση των εννοιών και ιδεών σε βάθος. Μεγαλύτερη σημασία αποκτά  η έννοια παρά το έργο που την αντιπροσωπεύει.
Σημαντική όμως είναι και η επιστήμη των αριθμών και τα μαθηματικά στην Τέχνη. Ο αρχιτέκτονας και ζωγράφος Λεκορμπυζιέ (Lecorbusier),ακολουθώντας τις ιδέες του Καντίνσκι κατασκευάζει προγράμματα και προγραμματίζονται έργα που ενώνουν τις τέχνες του χώρου και του χρόνου. Όπως γινόταν επί χιλιετίες σε οικίες, παλάτια και ναούς. Η τέχνη υποστηριζόμενη από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή δοκιμάζει πλέον τις αντοχές της. Θα δούμε όχι μόνο στα έργα του Ξενάκη αλλά και της Βέρας Μολνάρ, κ.α. ΄Ομως και το διαδίκτυο συνεισφέρει στη διάδοση και εξάπλωση των δημοκρατικών ιδεών αλλά και τη δημιουργία. Εάν η θεωρία συνδέεται με την πράξη στο καλλιτεχνικό πεδίο είναι το σλόγκαν του πανεπιστημίου της Σορβόννης- εμείς λέμε πως πρέπει να ισχύει στο πεδίο της δημιουργίας  για να μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα αριστουργήματα από τη λάσπη.

Δημήτρης Ράτσικας

το κείμενο δημοσιεύθηκε και στην εφημερίδα “Η Γνώμη” της Άρτας